Bywa zwana także peloterapia i oznacza stosowanie peloidów do leczenia

fizjoterapeutycznego, przede wszystkim w postaci kąpieli lub okładów. Nazwa wywodzi się z

języka greckiego, w którym pelos oznacza błoto. W polskich uzdrowiskach do peloidoterapii

stosuje się borowinę, będąca mułem torfiastym o dużej zawartości ciał humusowych. Używa

się jej do zabiegów w postaci podgrzanej gęstej papki służącej do okładów. Ponieważ posiada

duża pojemność cieplna i jest złym przewodnikiem ciepła, doskonale nadaje się do

stosowania okładów w celu uzyskania głębokiego przegrzania miejscowego.

Lecznicze działanie zabiegów borowinowych opiera się na kompleksowym działaniu

czynników cieplnych, mechanicznych i chemicznych.

Działanie termiczne zabiegów borowinowych

Małe przewodnictwo ciepła i brak prądów konwekcyjnych w papce borowinowej

przygotowanej do zabiegu jest przyczyna bardzo wolnego oddawania ciepła kapanemu

organizmowi. Podczas zabiegu następuje łagodny, powolny wzrost temperatury tkanek,

zarówno części korowej, jak i rdzennej. Cecha charakterystyczna tego zabiegu jest silniejsze

przegrzanie tkanek, uzyskiwane przy mniejszym odczuwaniu ciepła przez organizm. Mamy

tutaj do czynienia z leczniczym działaniem ciepła, przy względnie słabym jego działaniu

bodźcowym. Przy kąpielach borowinowych nie następuje nagły skurcz naczyń krwionośnych,

równie_ zaczerwienienie skóry jest mniejsze lub nawet nie występuje. Natomiast wskutek

pobudzenia ośrodkowych termoreceptorów występuje bardzo silne pocenie. Reasumując

działanie termiczne można powiedzieć, _e stosunkowo wysoka temperatura powoduje

znaczne przegrzanie ustroju w wyniku czego następuje wzrost procesów przemiany materii,

uśmierzenie bólu, zmniejszenie napięcia mięśniowego i powiększenie zakresu ruchomości w

stawach. Jednocześnie w trakcie intensywnego pocenia się dochodzi do znacznej utraty wody,

co w rezultacie daje rozległe zmiany w gospodarce wodnej.

Działanie mechaniczne zabiegów borowinowych

Działanie mechaniczne polega na nacisku ciężkiej masy borowinowej, powodującym odpływ

krwi żylnej i chłonki przy zastojach obwodowych. Ponadto, drażniący wpływ ocierającej się o

skórę borowiny, zbliżony jest działaniem do masażu. Fakt ten jest wykorzystywany do

ułatwiania wchłaniania się różnych stanów wysiękowych. Czynniki mechaniczne kąpieli

borowinowej utrzymują ciało w bezruchu, praktycznie w stanie utraty masy kończyn, co

pozwala całkowicie odprężyć się i uśmierzyć ból.

Działanie chemiczne zabiegów borowinowych

Występujące w masie borowinowej kwasy huminowe, garbniki, żywice, woski, białka, cukry,

aminokwasy i inne związki, działają drażniąco, ściągająco i przeciwzapalnie na skórę i błony

śluzowe. Te składniki maja korzystny wpływ na które nadnerczy oraz na czynności

wydzielnicze jajników.

Działanie fizjologiczne zabiegów borowinowych

Jest działaniem kompleksowym, w którym na pierwszy plan wysuwa się działanie cieplne.

Miejscowe przegrzanie tkanek powoduje zwiększenie metabolizmu komórkowego. Ma to

duże znaczenie przede wszystkim w odniesieniu do miejscowych ognisk zapalnych, ponieważ

w ten sposób zostają pobudzone wszystkie procesy prowadzące do ich likwidacji. Zwiększona

przemiana materii tkanek łącznie z miejscowym przekrwieniem sprzyjają wchłanianiu do

krwi i chłonki tych produktów, które utrzymują stan zapalny oraz usuwaniu ich z organizmu.

Zgodnie z prawem Dastre-Morata, naczynia krwionośne nerek zachowują się tak samo jak

naczynia skóry, w związku z czym pod wpływem ciepła zachodzi zwiększone wydzielanie

moczu przez nerki. Równocześnie przegrzanie tkanek powoduje zwiększenie pocenia się. Z

potem zostają wydalone różne substancje, jak sole, tłuszcze, cholesterol czy kwas moczowy.

W ten sposób wydaleniu może ulec wiele odpadowych produktów przemiany materii.

 

Podczas zabiegów borowinowych może zachodzić wchłanianie niektórych składników

mineralnych i organicznych znajdujących się w borowinie. Kwaśny odczyn borowiny oraz

zawarte w niej związki (bituminy i kwasy humusowe), a także występujące dodatkowo jony

żelazowe, glinowe i siarczanowe mogą działać garbująco, ściągająco lub drażniąco na skórę i

błony śluzowe. Przeciwbólowe działanie zabiegów borowinowych jest wynikiem złożonego

działania ciepła, czynników fizycznych i chemicznych. Nie należy również umniejszać roli

kojącego i odprężającego działania ciepła wywieranego na psychikę, jak również działania

rozkurczowego na mięśnie gładkie. Z działania ogólnego zabiegów borowinowych należy

przede wszystkim wymienić ich wpływ na czynność gruczołów dokrewnych. Od dawna jest

znany wpływ borowiny na jajniki, zarówno bezpośredni (wskutek przegrzania ich w trakcie

zabiegu oraz wskutek działania wchłoniętych do organizmu składników borowin o działaniu

estrogennym), jak i pośredni (przez nieswoiste działanie na przysadkę mózgowa, jak w

każdym innym zabiegu fizykalnym).

Technika zabiegów

Tradycyjne zabiegi borowinowe wykonuje się w postaci kąpieli borowinowej całkowitej lub

częściowej (półkąpiele), kąpieli nasiadowej, zawijań borowinowych całkowitych lub

częściowych, tamponów i jontoforezy borowinowej. Borowina, w przeciwieństwie do

parafiny, raz podana nie nadaje się do ponownego zastosowania nawet dla tego samego

pacjenta. Seria zabiegów, w zależności od wskazań, wynosi od 10 do 20 zabiegów

wykonywanych codziennie lub co drugi dzien. Czas zabiegu wynosi 10 minut, potem

można go stopniowo wydłużać dochodząc do 20 , a nawet 30 minut. Po zabiegu wskazany

jest wypoczynek w spokojnej i ciepłej atmosferze.

Przed zabiegami borowinowymi obowiązuje wyleczenie wszelkich przewlekłych ognisk

zapalnych związanych z zębami, migdałkami lub zatokami, ponieważ w trakcie zabiegów

dochodzi do ich uczynnienia. W trakcie leczenia borowinowego należy często kontrolować

ogólny stan chorego, ze szczególnym zwróceniem uwagi na układ krążenia, temperaturę ciała

i OB. Często w pierwszym tygodniu zabiegów pojawia się tak zwany odczyn kąpielowy,

charakteryzujący się zaostrzeniem dolegliwości. Równocześnie w obrazie krwi są

obserwowane zmiany w postaci przyspieszenia OB, leukocytozy z przesunięciem obrazu

białokrwinkowego w lewo i zwiększonej migracji leukocytów przez błony śluzowe. Są to

typowe objawy reakcji przeciwzapalnej. Reakcja ogniskowa dotyczy chorych stawów i ma

charakter miejscowego obrzęku, przekrwienia, ograniczenia ruchomości i bolesności. Z

reguły w drugim tygodniu leczenia, dolegliwości zmniejszają się i zaczyna się faza

zdrowienia.

Wskazania do zabiegów borowinowych

• choroby reumatyczne: procesy zwyrodnieniowe stawów i chrząstek stawowych, gościec

pozastawowy, choroba Bechterewa;

• choroby narządu ruchu: stany po urazach kości i stawów, przewlekłe zapalenia kości, stany

pourazowe tkanek miękkich, ostrogi piętowe, przykurcz Duputrena;

• choroby układu nerwowego: porażenia i niedowłady spastyczne, choroba Heinego-Medina,

rwa kulszowa, urazowe uszkodzenie nerwów obwodowych;

• choroby kobiece: niedorozwój gruczołów mlecznych, stany zapalne przydatków, pochwy i

szyjki macicy, niedoczynność hormonalna jajników, bezpłodność, nacieki pooperacyjne,

zespół klimakteryczny;

• choroby wewnętrzne, w tym choroby układu oddechowego, przewlekły nieżyt krtani,

przewlekłe choroby przewodu pokarmowego, wątroby i dróg żółciowych.

Przeciwwskazania do zabiegów borowinowych

-czynnej gruźlicy płuc i kostnostawowej,

-nowotworach,

-niewydolności krążenia,

-nie wyrównanych wadach serca,

-przypadku zawałów,

-nadciśnieniu tętniczym oraz zbyt niskim ciśnieniu,

-miażdżycy,

-chorobach wrzodowych,

-świeżych złamaniach i urazach,

-stanach znacznego osłabienia i wycieńczenia,

-ciąży,

-zespole Sudecka,

-czynnych przetokach i odleżynach,

-niewydolności oddechowej,

-zakrzepowym zapaleniu żył,

-cukrzycy,

-nadczynności tarczycy,

-endometriozie,

-wszystkich ostrych i podostrych chorobach kobiecych,

-meno- i metrorrhagii,

-przebiegu mięśniaków macicy,

-zaburzeniach neurowegetatywnych w obrębie miednicy mniejszej.

Zawijania borowinowe w swojej tradycyjnej formie na przestrzeni lat uległy

systematycznemu ograniczaniu w zakresie ich stosowania, przede wszystkim ze względu na

powstające lub rozszerzane przeciwwskazania. Dotyczyło to określonych stanów

chorobowych, wydolności ogólnej, a zwłaszcza krążeniowo-oddechowej oraz czasu zabiegu,

częstotliwości i wielkości obszaru ciała. Prawie wszystkie te ograniczenia były związane z

bardzo silnym działaniem termicznym zabiegów borowinowych. W wyniku czego powstała

swego rodzaju luka w leczeniu balneologicznym, która od kilku lat została wypełniona

stosowaniem okładów z pasty borowinowej. Różnica miedzy tradycyjnym zawijaniem, a

zawijaniem z pasty borowinowej polega na zmianie technologii. W tradycyjnym sposobie w

masie borowinowej większość „ziaren” posiada średnice około 4 mm, zaś pasta borowinowa

przetworzona z tejże samej borowiny w młynie kulowym jest 400 razy bardziej rozdrobniona,

dając przeciętnie średnice „ziaren” około 0,01 mm.W niniejszym opracowaniu podane są

metody stosowania pasty borowinowej, jak również zawijań borowinowych tradycyjnych

oraz ogólne dane dotyczące borowiny.

Podgrzewanie borowiny powyżej 50°C niszczy wartości katalityczne, a dalsze podwyższanie

temperatury powyżej 80°C narusza w istotny sposób wartości fizyczne i chemiczne. Na tej

podstawie zaleca sie obecnie, aby dla celów leczniczych stosować wyłącznie świeżą

borowinę, dobrze przechowywana. Przed laty dopuszczano łączenie borowiny regenerowanej

w ilości nie przekraczającej 50°k z borowina świeża (borowina regenerowana jest to

borowina pozabiegowa przechowywana w specjalnych zbiornikach przez 4-5 lat).

zawijania (okłady) pasta borowinowa

Pastę borowinowa uzyskuje się z rozdrobnionej borowiny w młynie kulowym w proporcji

około 2,5-3 części wody na 1 część borowiny. Rozdrabnianie borowiny trwa 6-10 godzin do

uzyskania rozdrobnienia borowiny rzędu 0,01 mm i uzyskania gęstości zbliżonej do „gęstej

śmietany”. Czas rozdrobnienia borowiny oraz ilość wody zależna jest od rodzaju i jakości

borowiny. Pastę borowinowa można wytworzyć wyłącznie ze świeżej borowiny ze ścisłym

przestrzeganiem zasad higieniczno-sanitarnych.

Pastę borowinowa do zawijań stosuje się o temperaturze 38-39°C, a jako miejscowe

(niewielkie) okłady mogą być stosowane o temp. 44-45°C z uwzględnieniem zawężonych

wskazań. Czas zabiegu przeciętnie trwa 15 min., można stosować od 10-20 min., w

niektórych przypadkach do 30 min. Pastę najlepiej nakładać przy pomocy pędzla o grubości

0,5 cm, a następnie zawinąć chorego celem utrzymania ciepłoty. Zawijania obejmujące

połowę ciała są zabiegiem podstawowym i mogą być stosowane co drugi dzień na zmianę z

innymi zabiegami podstawowymi (kąpielami) lub codziennie jako wyłączny zabieg

podstawowy nie dłużej jak 3 tygodnie.

Stosując pastę borowinowa na pojedyncze stawy lub na niewielkim obszarze ciała, zabieg taki

może być stosowany jako zabieg pomocniczy, nawet codziennie.

Wartość lecznicza pasty borowinowej polega na zwielokrotnionej dzięki dużemu

rozdrobnieniu wchłanialności przez skórę składników biologicznych i chemicznych

zawartych w borowinie. Wskazania dotyczą schorzeń reumatycznych, pourazowych,

nerwobóli, schorzeń naczyniowych (przy obniżonej temperaturze), zmian zanikowych skóry.

Przeciwwskazania typu ogólnego.

zawijania borowinowe (tradycyjne)

Najczęściej zaleca się zawijania borowinowe w chorobach zwyrodnieniowo-wytwórczych. W

gośćcu stawowym, jak i pozastawowym o temp. 42-44°C przez 15-20 min., a na pojedyncze

stawy można stosować temp. 45-46°C przez 15-20 min., lub temp. 42°C przez 25-30 min.

Zawijania w tym schorzeniu nie powinny jednak przekraczać połowy ciała, jeżeli nawet

zaznaczy sie pojedyncze stawy. Uzyskuje się w tych przypadkach bardzo dobre wyniki,

ustępują bóle, poprawia się ruchomość stawów, zwiększa się elastyczność mięśni.

Pod wpływem zawijań borowinowych ulegają wessaniu przewlekłe pourazowe wysieki

stawowe, często oporne na inne formy leczenia, należy jednak stosować temp. okładu 40°C

czas około 25-30 min. Pourazowe zaniki mięśni i przykurcze stawów leczy się z dobrym

wynikiem z zastosowaniem temp. 42°C, a na duże stawy 42-44°C w czasie 15-20 min. pod

warunkiem pełnego zrostu kostnego i braku odwapnienia. Należy tu zwrócić uwage, że

niektóre stawy po przebytych urazach lepiej się rehabilituja, gdy stosujemy niższa

temperaturę borowiny a dłuższy czas, do takich należy w szczególności staw łokciowy, gdzie

o wiele lepiej stosować temperaturę 40°C i czas 30 min., po czym dokonywać ćwiczeń. W

zmianach zniekształcających pochodzenia urazowego i pozapalnego przy dobrym uwapnieniu

średnio temp. 42°C, czas zabiegu 15-20 min.

W zmianach zwyrodnieniowych kręgosłupa przeciętnie 4244°C, a u młodszych osób 44-46°C

przez okres 15 minut. Z zesztywniającym zapaleniem stawów kręgosłupa zawijania

borowinowe można stosować o temp. 40-42°C przez okres 15 minut. Z zesztywniającym

zapaleniem stawów kręgosłupa zawijania borowinowe można stosować o temp. 40-42°C w I i

II okresie według podziału Johnsona. W III okresie przy całkowitym zarośnięciu szpar

stawów krzyżowo-biodrowych i szpar międzykręgowych stosowanie boroiny mija się z

celem i staje się niekorzystne dla ogólnego stanu zdrowia. W chorobie wibracyjnej ze

zmianami w stawach łokciowych i barkowych dobre efekty uzyskuje się stosując niska

temperaturę borowiny do 40°C w czasie 20 min. Podobnie w przewlekłej dnie i w okresach

zejściowych ostrej postaci, łagodne zawijania borowinowe zmniejszają bóle i pooprawiają

ruchomość stawów.

W nerwobólach splotu ramieniowego okłady o temp. 42-44°C przez 15-29 min. W rwie

kulszowej oraz w zespole bólowym lędzwi temp. 40-44°C w okresie 15-30 min. Należy tu

jednak zwracać uwagę na stopień nasilenia bóli i objawu Laseque, przy znacznym nasileniu

tych objawów raczej należy zrezygnować z tego typu leczenia, które w większości

przypadków daje pogorszenie. Stosuje się równie_ okłady borowinowe na okolice wątroby w

przewlekłych chorobach miąższu wątrobowego i dróg żółciowych, po uprzednim

wykluczeniu odczynów zapalnych w obrębie jamy brzusznej. W trądziku pospolitym

zwłaszcza u osób młodych, łagodne okłady borowinowe trwające 20 min. dają pozytywne

efekty.

Na jedna kuracje powinno stosować się 8 do 12 zawijań, stosowanie 3-4 zawijań na kuracje

w większości przypadków mija się z celem i jest bezefektywne, tym bardziej, że jest to dawka

powodująca powstanie odczynu kąpielowego. W dniu, w którym stosuje się zawijanie

borowinowe nie wolno stosować wszelkiego rodzaju kąpieli leczniczych. W okresie lata

bezwzględnie zabronione jest stosowanie zawijań borowinowych na świeżo intensywnie

opalona skórę, powoduje to powstanie oparzeń. Również po zawijaniach nie należy

intensywnie opalać się. W trakcie zabiegu borowinowego obejmujacego połowę ciała należy

na okolice serca ułożyć gumowy worek z zimna woda. Zawijania borowinowe można

stosować u chorych, u których układ krażenia jest w pełni sprawny.

W chorobach zwyrodnieniowych, pourazowych i innych nie wolno stosować borowiny w

przypadku stwierdzenia rozrzedzenia tkanki kostnej. Zwiększony przepływ krwi przez kość

powoduje zmniejszenie jej gęstości w warunkach zdrowia, zaś w stanach patologicznych

proces ten jest zwielokrotniony. Zachodzi to w szczególności gdy poszczególne kości lub ich

części nie są osłonięte dużymi masami mięśni czy tkanki tłuszczowej. Należy również brać

pod uwagę ubytek tkanki kostnej związanej z wiekiem. Osteoporoze u kobiet stwierdza się

około 50 roku życia, a u mężczyzn około 60 roku życia i wraz z dalszym starzeniem się,

ubytek tkanki kostnej ma charakter liniowy.

Kąpiel siarczkowo-borowinowa

Jest to 1-2% wodny roztwór pasty borowinowej. Temperatura kąpieli 36-37°C, czas

trwania średnio 15 min. Natomiast kąpiel borowinowa wykonywana jest z około 100 kg

borowiny i mniej więcej z takiej samej ilości wody.

Działanie lecznicze tej kąpieli polega na efekcie wchłonięcia przez organizm składników

chemicznych i biologicznych bardzo silnie rozdrobnionej borowiny (pod warunkiem, _e nie

jest to borowina regenerowana) oraz z działania składników zawartych w wodzie mineralnej

takich jak: anion fluorkowy, siarczanowy oraz siarkowodór. Równie_ zachodzi tu działanie

hydrostatyczne i umiarkowanie termiczne, stosownie do zleconej temperatury kapieli. Efekty

termiczne typowe dla borowiny w tym zabiegu nie występują ze względu na nikła gęstość

roztworu.

Jest to zabieg o umiarkowanym stopniu bodźcowania i z dobrym efektem jest stosowany 2

razy tygodniowo jako zabieg uzupełniający do kąpieli radonowych. Działa stosownie do

sumy wszystkich składowych tej kąpieli, o których szerzej podano w poprzednich

rozdziałach, a jako główny zabieg może być stosowany 3-4 razy tygodniowo. Wskazania i

przeciwwskazania typu ogólnego.